Complexe maatschappelijke en organisatorische opgaven verschillen fundamenteel van de vraagstukken waarop veel organisaties oorspronkelijk zijn ingericht. Maatschappelijke transities, regionale samenwerking, complexe organisatieverandering en opgaven binnen zorg, onderwijs en overheid laten zich niet oplossen binnen de grenzen van één organisatie, discipline of leider. Ze worden gekenmerkt door onderlinge afhankelijkheden, uiteenlopende belangen, onzekerheid en een veranderende context. Complexe opgaven zijn hierdoor niet alleen inhoudelijk, maar ook relationeel van aard. 

Verticale sturing, horizontale opgave

Organisaties beschikken vaak over sterke verticale structuren, heldere governance en zorgvuldig ingerichte besluitvorming. Die zijn essentieel voor sturing, verantwoordelijkheid en verantwoording. Complexe opgaven spelen zich echter voor een belangrijk deel af in de horizontale ruimte tussen organisaties, disciplines en professionals. Juist daar moeten perspectieven worden verbonden, belangen worden afgewogen en gezamenlijk betekenis en richting worden ontwikkeld.

Governance schept de voorwaarden. Relationele kwaliteit maakt het verschil

De dynamiek van complexe opgaven

Complexiteit ligt niet alleen in het vraagstuk zelf, maar in de voortdurende wisselwerking tussen de opgave, de context en de mensen die eraan werken. Betrokkenen beïnvloeden elkaar voortdurend. Nieuwe inzichten, veranderende omstandigheden en gemaakte keuzes werken door in hoe zij waarnemen, betekenis geven, afwegen en handelen.

Complexiteit is daarmee geen statische eigenschap, maar een dynamisch proces waarin opgave, context, relaties en handelen zich gelijktijdig ontwikkelen. Ook wanneer doelen en kaders vooraf zijn bepaald, ontstaat de concrete richting vaak gaandeweg. Betrokkenen moeten ontwikkelingen gezamenlijk duiden, verschillen hanteren, keuzes maken en hun handelen op elkaar afstemmen.

Leiderschap bij complexe opgaven kan daarom niet uitsluitend vanuit één persoon, positie of organisatie worden vormgegeven. Het ontstaat mede in het gezamenlijke proces waarin mensen en organisaties betekenis geven, verantwoordelijkheid nemen, professionele afwegingen maken en handelen.

Collectief leiderschap verlegt de aandacht van het handelen van afzonderlijke leiders naar het gezamenlijke vermogen om richting te geven aan een opgave die voortdurend in beweging is

De bijzondere positie van relationeel leiderschap

Collectief leiderschap kent verschillende benaderingen, waaronder netwerkleiderschap, collaboratief leiderschap, gedistribueerd leiderschap, gedeeld leiderschap en relationeel leiderschap. Welke benadering of combinatie van benaderingen passend is, hangt af van de opgave, de context en de betrokken partijen.

Binnen deze benaderingen neemt relationeel leiderschap een bijzondere positie in. De kwaliteit van relaties en interacties werkt namelijk rechtstreeks door in samenwerking, professionele oordeelsvorming, besluitvorming en gezamenlijk handelen.

Juist bij complexe opgaven, waarin verschillende belangen, perspectieven, expertise en verantwoordelijkheden samenkomen, is bepalend wat er tussen mensen gebeurt. Kunnen verschillen worden onderzocht? Kunnen aannames ter discussie worden gesteld? Kunnen spanningen productief worden gemaakt? En kunnen betrokkenen hun eigen perspectief verbinden met dat van anderen?

Relationeel leiderschap richt zich op deze dynamiek. Het maakt zichtbaar welke patronen samenwerking versterken of belemmeren en hoe deze gericht kunnen worden beïnvloed. Daarmee is relationeel leiderschap zowel een afzonderlijke benadering van collectief leiderschap als een perspectief op de relationele kwaliteit die ook andere vormen van collectief leiderschap mede bepaalt.

Relationeel leiderschap is geen doel op zich, maar een manier om de kwaliteit van samenwerking en gezamenlijk handelen te versterken

Relationele Leiderschapsintelligentie™ (RLI)

Relationele Leiderschapsintelligentie™ (RLI™) is een geïntegreerd ontwikkel- en handelingskader dat leiders en professionals helpt de relationele dynamiek rond complexe opgaven te lezen, hun eigen positie daarin te begrijpen en passend te handelen, zodat het collectief de opgave beter kan duiden, beoordelen en verder brengen. Het doel is niet betere relaties op zichzelf, maar beter gezamenlijk handelen rond de opgave.

RLI richt zich op zeven relationele vermogens die helpen om de dynamiek van samenwerking professioneel waar te nemen, te duiden en te beïnvloeden. Deze relationele vermogens staan in nauwe samenhang met analytisch vermogen en professionele oordeelsvorming. Analytisch vermogen helpt om de opgave, context, patronen en mechanismen te doorgronden. Professionele oordeelsvorming ondersteunt het maken van onderbouwde en herzienbare afwegingen wanneer waarden, belangen en perspectieven samenkomen.

De zeven vermogens staan niet los van elkaar, maar grijpen voortdurend op elkaar in. Relationele sensitiviteit helpt bijvoorbeeld om te herkennen wat er in de samenwerking gebeurt, dialogisch vermogen maakt het mogelijk om verschillende betekenissen te onderzoeken en relationele interventiekracht ondersteunt het kiezen van passende interventies die gezamenlijk handelen mogelijk maken.

RLI biedt daarmee geen stappenplan voor complexe samenwerking, maar een ontwikkelkader voor het versterken van het relationele vermogen en het werkzaam maken van collectief leiderschap. 

Van visie naar praktijk

Deze visie op collectief leiderschap vormt de basis voor trainingen, masterclasses, lezingen en adviestrajecten. Wetenschappelijke inzichten worden verbonden met de praktijk en vertaald naar concrete handelingsperspectieven voor leiders, teams en organisaties die werken aan complexe opgaven.

De centrale vraag is niet hoe complexiteit kan worden teruggebracht tot een eenvoudig stappenplan, maar welk leiderschap nodig is om er professioneel mee om te gaan.